Türk Edebiyatı

Türk Dili ve Edebiyatı Dersi Kazanımları (9.10.11.12. Sınıflar)

Türk Dili ve Edebiyatı Dersindeki Kazanımlar (9.10.11.12.Sınıflar)

1. TÜRK DİLİ VE EDEBİYATINA GİRİŞ KAZANIMLARI
TÜRK DİLİ VE EDEBİYATINA GİRİŞ*
No. Kazanım Açıklama
1 Dil ve kültür arasındaki ilişkiyi değerlendirir. Dil ve kültür kavramları açıklanır, kültürün oluşumu ve taşınmasında dilin; dilin gelişim ve değişiminde de kültürün etkisi vurgulanır.
2 Türkçenin dünya dilleri arasındaki yerini belirler ve ayırt edici özelliklerini değerlendirir. Dillerin sınıflandırılmasında esas alınan ölçütler, kökenleri bakımından dil aileleri ve yapıları bakımından diller üzerinde durulur. Türkçenin kullanıldığı coğrafi bölgeler hakkında kısaca bilgi verilir. Türkçenin ses özellikleri ve uyumları açıklanır.
3 Türkçenin tarihî gelişimini dönemlere ayırır. Türkçenin tarihî dönemlere ayrılmasında hangi ölçütlerin (alfabe, ses değişimi, toplumsal değişimler vb.) kullanıldığı vurgulanarak tarihî dönemlerin özelliklerine ana hatlarıyla değinilir.
4 Dildeki coğrafi, siyasi ve kültürel özelliklerden kaynaklanan farklılıkları belirler. Ağız, şive, lehçe, argo ve jargon terimleri üzerinde durulur. Bir ülkedeki ağızlardan birinin çeşitli sebeplerden ortak kültür dili durumuna geldiği, ortak kültür dilinin ülkenin standart dili olduğu vurgulanır.
5 Bilim ve sanatı doğası, amaç ve yöntemleri bakımından karşılaştırır.
6 Edebiyatın güzel sanatlar içerisindeki yerini değerlendirir. Edebiyat kavramı açıklanır. Edebiyatın mimari, heykel, resim, müzik, sinema, tiyatro vb. sanat dallarıyla ilişkisi, benzer ve farklı yönleri açıklanır.
7 Edebiyatın, bilim dallarıyla ilişkisini belirler. Edebiyatın bilim dallarından, bilim dallarının edebiyattan nasıl yararlandığı ve aralarındaki etkileşimin niteliği üzerinde durulur.
8 Metni, edebî eser yapan özellikleri belirler. Edebî metinlerin oluşmasında; dil kullanımı, estetik olma, kurgusallık gibi unsurlar vurgulanır.
9 Türk edebiyatını dönemlere ayırır. Türk edebiyatının dönemlere ayrılmasında din, dil, siyaset ve kültür gibi unsurların etkileri vurgulanır. Türk edebiyatının dönemlerinin genel özellikleri değerlendirilir.
Not: * Bu kazanımlara yönelik çalışmalar, 9. sınıftaki “Türk Dili ve Edebiyatına Giriş” ünitesinde gerçekleştirilecektir.
Sponsorlu Bağlantılar
2. OKUMA KAZANIMLARI
2.1. METNİ ANLAMA VE ÇÖZÜMLEME
1 Metinde geçen kelime ve kelime gruplarının anlamlarını belirler. Öğrencilerin bilmediği kelime ve kelime gruplarının anlamını metnin bağlamından hareketle tahmin etmesi veya kaynaklardan yararlanarak öğrenmesi sağlanır.
2 Metnin tema ve konusunu belirler. Tema, bir metindeki temel duygu veya kavramdır. (Örnek: aile, sevgi). Konu; metinde duygu veya kavramların herhangi bir somut duruma bağlı olarak ele alındığı ana problemdir. (Örnek: Türkiye’de aile bağları)
3 Metnin ana düşüncesini ve yardımcı düşüncelerini belirler.
4 Metindeki açık ve örtük iletileri belirler.
5 Metnin tür özelliklerini belirler.
6 Metin türlerinin ortaya çıkması ve çeşitlenmesinde etkili olan unsurları belirler. Türlerin oluşumunda sözlü ve yazılı kültürün, toplumsal değişimlerin etkisi üzerinde durulur.
7 Metnin türünün edebiyat tarihi içindeki gelişimini kavrar.
8 Edebî türlerin Türk ve dünya edebiyatındaki önemli eserlerini tanır.
9 Metindeki anlatım biçimlerinin işlevlerini belirler. Metinde anlatım biçimlerinden (öyküleyici, betimleyici, açıklayıcı, tartışmacı) hangisinin veya hangilerinin kullanıldığı ve işlevleri belirlenir.
10 Metnin anlam özelliklerini etkileyen kültürel
ve mitolojik unsurları belirler.
11 Metnin dil bilgisi özelliklerini belirler. Metindeki dil bilgisi özelliklerinin (şekil bilgisi, kelimede anlam, kelime türleri, cümle türleri, cümlenin ögeleri), anlamın oluşumuna katkısı değerlendirilir.
12 Metnin üslup özelliklerini belirler. Metinde yazara özgü dil ve anlatım özellikleri belirlenir.
13 Şiirde ahengi sağlayan unsurları belirler ve bunların şiire katkısını değerlendirir. Şiirde ahenk unsurları (ölçü, kafiye, redif, asonans, aliterasyon, nakarat, kelime ve kelime grubu tekrarı, ses akışı vb.) belirlenir ve bu unsurların şiirin içeriğiyle ilişkisi değerlendirilir.
14 Şiirin nazım biçimini ve nazım türünü belirler. Şiirin nazım biçimi belirlenirken nazım birimi, kafiye düzeni, ölçü vb. şekline ait özelliklerin; nazım türü belirlenirken içeriğin (konu, tema vb.) esas alındığı vurgulanır.
15 Şiirin şekil özelliklerinin içerikle ilişkisini belirler. Bazı şiirlerde nazım birimi, ölçü ve kafiye seçimi, kelimelerin düzenlenişi, dizelerin uzunluğu-kısalığı vb. aracılığıyla içeriğin görsel olarak şiirin şekline yansıtıldığı belirtilir.
16 Şiirdeki mazmun, imge ve edebî sanatların işlevlerini belirler.
17 Şiirde söyleyici ile hitap edilen kişi/varlık arasındaki ilişkiyi belirler. Söyleyicinin şiirde konuşan; şairin sesini ve söyleyişini emanet ettiği kişi/varlık olduğu açıklanır; söyleyici ile şiirin hitap ettiği kişi/varlık arasındaki ilişki değerlendirilir.
18 Öyküleyici metinlerde olay örgüsünü belirler. Öyküleyici metinlerde olayların birbirleriyle ilişkisi ve sıralanışı ortaya konulur.
19 Öyküleyici metinlerde şahıs kadrosunun özelliklerini belirler. Öyküleyici metinlerde şahısların rol dağılımları, olay akışını etkileyen fiziksel ve psikolojik özellikleri, toplumsal statüleri; tip veya karakter özelliği gösterip göstermedikleri vb. belirlenir.
20 Öyküleyici metinlerde zaman ve mekânın özelliklerini belirler. Öyküleyici metinlerde kahramanların ruh hâli ile zaman ve mekân arasındaki ilişki, olayların gelişiminde zaman ve mekânın işlevi vb. belirlenir.
21 Öyküleyici metinlerde çatışmaları belirler. Öyküleyici metinlerde olay akışını yönlendiren temel çatışma ve ona bağlı diğer çatışmalar (fiziksel, psikolojik, toplumsal, kültürel, kavramsal vb.) belirlenir.
22 Öyküleyici metinlerde anlatıcı ve bakış açısının işlevini belirler. Öyküleyici metinlerde anlatıcının özellikleri ile hâkim, kahraman-anlatıcı ve gözlemci bakış açılarından hangisinin kullanıldığı belirlenir. Seçilen bakış açısının anlatımı nasıl etkilediğine dikkat çekilir. Bir metinde birden fazla anlatıcı ve bakış açısı bulunabileceği, anlatıcının değişmesine göre bakış açısının da değişebileceği vurgulanır.
23 Öyküleyici metinlerdeki anlatım teknikleri ve ögelerinin işlevlerini belirler. Öyküleyici metinlerde yararlanılan anlatma, gösterme, özetleme, geriye dönüş, diyalog, iç konuşma, iç çözümleme, bilinç akışı gibi anlatım teknikleri ile pastiş, parodi, ironi gibi ögeler üzerinde durulur. Bu teknikler ve ögeler, ilgili ünitelerdeki dağılım dikkate alınarak
verilir.
24 Haber metinlerindeki bilgi ve yorumları ayırt eder.
25 Haber ve reklam metinlerinde yazılı ve görsel unsurların kullanımını değerlendirir. Haber ve reklam metinlerinde yazılı ve görsel unsurların hangi bağlamda ve nasıl bir düzenlemeyle sunulduğu değerlendirilir.
26 Reklam metinlerinde kullanılan ikna ve yönlendirme tekniklerini değerlendirir. Reklammetinlerindekullanılan iknatekniklerinin (ihtiyaç algısı yaratma, olumlu çağrışım oluşturma, sevilen kişilerle ilişki kurma vb.) belirlenmesi ve değerlendirilmesi sağlanır.
27 Haber ve reklam metinlerinin farklı hedef kitleler üzerindeki etkilerini değerlendirir. Haber ve reklam metinlerinin yaş, cinsiyet, etnik köken, sosyo-ekonomik düzey, öğrenim düzeyi, dünya görüşü vb. bakımından farklı özelliklere sahip kitleler üzerinde farklı etkilere sahip olabileceği üzerinde durulur.
2. 2. ELEŞTİREL OKUMA
1 Metnin gelenek içindeki yerini değerlendirir. Metnin gelenek içindeki yeri; tür, biçim, içerik, dil ve üslup özellikleri bakımından kendisinden önce yazılan eserlerle karşılaştırılarak değerlendirilir.
2 Edebiyat ve fikir akımları ile edebî toplulukların sanat anlayışlarının metne etkilerini değerlendirir.
3 Metnin, yazıldığı dönemle ilişkisini ve sonraki dönemlere etkisini değerlendirir. Yazıldığı dönemin edebî, siyasi, toplumsal ve kültürel şartlarının esere etkileri değerlendirilir. Metnin; yazıldığı dönem veya sonraki dönemlerde -varsa- edebî, siyasi, sosyal ve kültürel etkileri değerlendirilir.
4 Metnin kurmaca dünyası ile eserde anlatılan dönemin gerçekliği arasındaki ilişkiyi karşılaştırır. Kurmaca metinlerde anlatılan olayların belli bir tarihsel dönemde yaşanmış olaylarla benzerlik gösterebileceği ancak kurmaca gerçeklik ile tarihsel gerçekliğin farklı olduğu ve bu nedenle kurmaca metinlerin, gerçekliği olduğu gibi yansıtmadığı vurgulanır.
5 Metinle yazar/metinle şair arasındaki ilişkiyi değerlendirir. Metinle yazarın/şairin hayatı, edebî kişiliği, siyasi ve sosyal konulardaki görüşleri arasındaki ilişki -varsa- değerlendirilir.
6 Metinde yazarın anlatım tutumunu değerlendirir. Yazarın okuyucuyu etkilemek için metindeki düşünce ve kişilere yönelik öğretici, betimleyici, mizahi, eleştirel vb. bir anlatım tutumunu tercih edebileceği vurgulanır.
7 Metnin tutarlılığını sorgular. Metindeki olaylar, bilgiler, düşünceler arasındaki tutarlılık ve konu akışındaki uyum değerlendirilir.
8 Metni başka metinlerle karşılaştırır. Öğrencilerin okudukları metni aynı veya farklı türdeki başka metinlerle tür, biçim, üslup, anlatım teknikleri, içerik vb. açısından karşılaştırmaları sağlanır. Metinde, başka metinlerin etkileri değerlendirilir.
9 Metinle ilgili eleştirileri değerlendirir. Öğrencilerin incelenen metinle ilgili başkası tarafından yapılan eleştirileri kendi yorumlarıyla karşılaştırmaları sağlanır.
10 Metni, kendi hayatı veya çevresindeki olay ve durumlarla karşılaştırır.
11 Metindeki değerleri, içinde yaşadığı toplumun değerleriyle karşılaştırır. Metindeki toplumsal ve kültürel değerlerle içinde yaşanılan toplumun değerleri karşılaştırılır.
12 Öyküleyici metinlerde öne çıkan yapı unsurlarının kurgudaki işlevini değerlendirir. Öyküleyici metinlerde öne çıkan yapı unsurlarını oluşturan olay, şahıs, yer veya zamana ait özelliklerin metnin kurgusuna nasıl yerleştirildiği ve bu kurgulamanın niçin yapıldığı değerlendirilir. Örneğin bir metinde mekân, metnin kurgusunda diğer unsurlara göre daha etkin bir rol oynayabilir. Yazar bir mekânda gerilimi sürekli canlı tutarken bir başka mekânda olayların daha sakin biçimde
gelişmesini tercih edebilir.
13 Okuduğu haber metinlerindeki bilgilerin güvenilirliğini değerlendirir. Haber metinlerindeki bilgilerin dayandığı kaynakların güvenilirliği, başka kaynaklardaki bilgilerle örtüşüp örtüşmediği değerlendirilir.
3. YAZMA KAZANIMLARI
YAZMA
1 Yazacağı metnin konusunu, amacını, hedef kitlesini ve türünü belirler.
2 Yazısında kullanacağı olay, düşünce ve bilgileri belirler. Yazma konusuyla ilgili olay, düşünce ve bilgileri ortaya çıkarmak için beyin fırtınası, kavram ağı oluşturma, tartışma gibi yollara başvurulabileceği açıklanır.
3 Yazma konusuyla ilgili araştırmalar yapar. Yazma konusuyla ilgili bilgi eksiklerini gidermek için araştırma yapılabileceği vurgulanır. Konuyla ilgili kaynaklara ulaşma, özetleme, not alma teknikleri üzerinde durulur. İnternet’te araştırma yaparken konuyla doğrudan ilgili ve önemli metinleri diğerlerinden ayırmak için kullanılacak sınırlama teknikleri üzerinde durulur.
4 Yazısının konusunu sınırlandırır. Bir yazıya hazırlık yapıldıktan sonra konunun sınırlandırılmasının yazmayı kolaylaştıracağı vurgulanır.
5 Yazısının ana düşüncesini belirler. Bir yazının ana düşünce etrafında geliştirilmesi gerektiği vurgulanır.
6 Yazısında kullanacağı yardımcı düşünceleri belirler. Bir yazıda ana düşünceye bağlı olarak geliştirilen yardımcı düşüncelerin belirlenmesi gerektiği vurgulanır.
7 Yazılarında düşünceyi geliştirme yollarından yararlanır.
8 Metin türlerinin özelliklerini dikkate alarak yazar. Yazının, metin türünün temel özelliklerini taşıması gerektiği vurgulanır. Metin türüne bağlı yapı unsurları değerlendirilir.
9 Yazacağı metni planlar. Bir yazıyı planlarken yazıda yer alacak yardımcı düşünceler ve bu düşünceleri destekleyen ayrıntıların sınıflandırılması ve sıraya konulması gerektiği açıklanır.
10 Yazma planından hareketle taslak metin oluşturur. Taslak metnin daha önce belirlenen ana düşünce, yardımcı düşünce ve düşünceyi geliştirme yolları doğrultusunda oluşturulacağı vurgulanır.
11 Duygu ve düşüncelerini farklı cümle yapılarını kullanarak yazar. Bir yazıda basit, birleşik, sıralı, bağlı, eksiltili, devrik, kurallı cümle; isim cümlesi, fiil cümlesi şeklinde farklı cümle yapılarının kullanılabileceği ve bu kullanımların metne katkısı vurgulanır.
12 Duygu ve düşüncelerini açık ve etkili biçimde ifade eden paragraflar yazar. Paragrafın, metnin temel birimlerinden biri olduğu, konunun bir boyutunu ele alıp geliştirdiği ve kendi içinde bütünlük taşıdığı vurgulanır.
13 Yazılarını cümle ve paragraflar arasındaki ilişkileri dikkate alarak yazar. Bir metinde cümle ve paragraflar arasındaki ilişkilerin önemi vurgulanır. Bu ilişkilerin tamlamalar, zamirler, bağlaçlar, edatlar, eksiltili anlatım gibi dil yapılarıyla ve konu sürekliliğinin sağlanmasıyla oluşturulduğu belirtilir.
14 Metin türüne uygun anlatım tür ve tekniklerini kullanır. Metin türüne göre açıklayıcı, tartışmacı, betimleyici, öyküleyici anlatım türlerinin; betimleme, diyalog, monolog vb. anlatım tekniklerinin kullanılabileceği vurgulanır.
15 Yazılarında farklı kaynaklardan etik kurallar çerçevesinde yararlanır. Yazıda yararlanılan kaynakların metin içinde ve metin sonunda nasıl gösterileceği açıklanır.Not: Bu kazanıma yönelik etkinlikler, sadece 9. sınıftaki “Araştırmaya Dayalı Metin Yazma” çalışmalarında gerçekleştirilir.
16 Taslak metni geliştirir. Taslak metin; bilgi, duygu, düşünce ve olayların açık, anlaşılır ve ikna edici biçimde sunulup sunulmadığı ve bölümler arasındaki ilişkiler kontrol edilerek geliştirilir. Öğrencilerin kaynaklardan aktardığı görüşler ile kendi görüşlerinin ayrılmasını sağlayacak biçimde yazmasının ve yazılarında özgün bir üslup oluşturmasının önemi vurgulanır.
17 İyi bir anlatımda bulunması gereken özellikleri dikkate alarak yazar. İyi bir anlatımın açıklık, akıcılık, yalınlık, duruluk gibi özellikler taşıması gerektiği açıklanır.
18 Metni içerik açısından düzeltir. Metin içerik açısından gözden geçirilirken tutarlılık, cümle ve paragraflar arası ilişki, başlık, kelime tercihleri, anlatım bozuklukları vb. açısından değerlendirilmesi gerektiği vurgulanır.
19 Metni biçim özellikleri açısından düzeltir. Metin biçim özelikleri açısından gözden geçirilirken yazım, noktalama, sayfa düzeni, okunaklılık vb. açısından değerlendirilmesi gerektiği vurgulanır.
20 Yazdığı metni başkalarıyla paylaşır. Öğrencilerin yazdığı metinleri yüksek sesle okuma; panoda sergileme; elektronik ortamlarda, kitap, dergi ve gazetelerde yayımlama; yarışmalara katılma gibi yollarla paylaşabilecekleri belirtilir.
21 Ürettiği ve paylaştığı metinlerin sorumluluğunu üstlenir. Üretilen ve paylaşılan metinlerin hukuki ve ahlaki sorumluluğunun bilincinde hareket edilmesi gerektiği vurgulanır.
4. SÖZLÜ İLETİŞİM KAZANIMLARI
4.1. KONUŞMA
1 İletişim sürecini oluşturan ögeleri ve iletişimde dilin işlevini belirler. İletişimin tanımı ve ögeleri (gönderici, alıcı, ileti, kanal, geri bildirim, kod, bağlam vb.) ve dilin işlevleri (göndergesel, heyecana bağlı, alıcıyı harekete geçirme, şiirsel, kanalı kontrol ve dil ötesi işlevler) örneklerle açıklanır.
2 Konuşmanın konusunu, amacını, hedef kitlesini ve türünü belirler.
3 Konuyla ilgili gözlem, inceleme veya araştırma yapar.
4 Konuşma metnini planlar.
5 Konuşma planına uygun olarak konuşma kartları hazırlar.
6 Konuşmasında yararlanacağı görsel ve işitsel araçları hazırlar.
7 Konuşmasına uygun sunu hazırlar. Yazılı, görsel ve işitsel unsurların sunuda doğru ve işlevsel olarak kullanımının önemi ve nasıl gerçekleştirileceği açıklanır.
8 Konuşma provası yapar. Konuşma öncesinde konuşma yapılacak yerin, kullanılacak araçların, konuşma içeriği ve süresinin kontrol edilmesinin önemi vurgulanır.
9 Boğumlama, vurgulama, tonlama ve duraklamaya dikkat ederek konuşur. Konuşmacının sesleri ve heceleri birbirine karıştırmadan, yutmadan, tam ve doğru çıkarması; kelime ve cümle vurgusuna dikkat etmesi; ses tonunu amacına, ortama, içeriğe ve hedef kitleye uygun olarak ayarlaması gerektiği vurgulanır. Konuşurken nefes almak için sözün anlamına uygun duraklamalar yapılmasının önemi belirtilir.
10 Konuşurken gereksiz ses ve kelimeler kullanmaktan kaçınır. Konuşma sırasında “hım, eee, ııı” gibi sesleri veya “işte, hani, yani, şey, mesela, atıyorum” vb. kelimeleri gereksiz yere ve dinleyiciyi rahatsız edecek düzeyde kullanmaktan kaçınılması gerektiği vurgulanır.
11 Konuşmasında beden dilini doğru ve etkili biçimde kullanır. Konuşmacının içeriğe ve hitap ettiği kitleye uygun jest ve mimikler kullanmasının, dinleyici ile göz teması kurmasının, heyecanını kontrol etmesinin, dış görünümünü ve kıyafetini konuşma yapacağı ortama göre ayarlamasının önemi vurgulanır.
12 Konuşmasına etkili bir başlangıç yapar. Konuşmaya etkili bir başlangıç yapmak için içeriğe uygun soru sorma, şiir okuma; bir fıkra, hikâye, anı anlatma gibi tekniklere başvurulabileceği vurgulanır.
13 Konuşmasının içeriğini zenginleştirir. Bir konuşmanın deyim, atasözü, vecize, terim, alıntı, kısa hikâye, anı, şiir, fıkra, söz sanatları, istatistiklerden yararlanma vb. unsurlarla zenginleştirilebileceği vurgulanır.
14 Konuşmasında önemli noktaları vurgulayan ve konuşmayı takip etmeyi kolaylaştıran ifadeler kullanır. Konuşmacının önemli noktaları vurgulamak ve dinleyicilerin ilgisini canlı tutmak için çeşitli geçiş ifadelerini (bundan dolayı, özellikle, kısacası vb.) kullanabileceğine dikkat çekilir.
15 Konuşmasını etkili bir biçimde sonlandırır. Konuşmanın genel iletisinin konuşmanın sonunda da vurgulanmasının önemi açıklanır.
16 Konuşmasında süreyi verimli kullanır.
17 Konuşmasında teknolojik araçları etkili biçimde kullanır.
4. 2. DİNLEME
1 Dinleme amacını belirler.
2 Amacına uygun dinleme tekniklerini kullanır. Not alarak dinleme, empati kurarak dinleme, seçici dinleme, eleştirel dinleme vb. tekniklerin kullanılabileceği vurgulanır.
3 Dinlediği konuşmanın konusunu ve ana düşüncesini tespit eder.
4 Dinlediği konuşmada konu akışını takip eder. Dinlediği konuşmadaki temel kavramları ve ayrıntıları belirler.
5 Dinlediklerini özetler.
6 Dinlediği konuşmadaki açık ve örtük iletileri belirler.
7 Dinlediklerini önbilgileriyle karşılaştırır.
8 Dinlediği konuşmanın tutarlılığını sorgular. Konuşma; konu akışındaki uyum; olaylar, bilgiler ve düşünceler arasındaki tutarlılık açısından değerlendirilir.
9 Dinlediği konuşmada öne sürülen düşüncelerin dayanaklarının geçerliliğini sorgular.
Kaynak: Ortaöğretim Türk Dili ve Edebiyatı Dersi (9, 10, 11 ve 12. Sınıflar) Müfredat-Öğretim Programıindirmek için tıklayın
İlgili Yazı:  Anı (Hatıra) Nedir? Anı (Hatıra) Özellikleri

1 Yorum

Yorum bırak

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.