Türk Dillerinin Cümle Yapıları

Türk dilleri veya Türk lehçeleri, Doğu Avrupa’dan Sibirya ve Çin’in batısına dek uzanan bir alanda ana dil olarak 180 milyon kişi tarafından kullanılmaktadır. Bunlara ek olarak, ikinci dil olarak konuşanların sayısıyla birlikte yaklaşık 250 milyon kişi tarafından konuşulmaktadır. Türk dilleri 40 ayrı yazı diline bölünen bir dil kümesi olarak tanımlanmaktadır. Türk yazı dilleri olarak da belirtilmektedir. Çağdaş dönem yazı dilleri olarak kabul edilirler.

Türk dillerini konuşan nufus.

Türk dillerini konuşan nüfus.

Coğrafyanın genişliği, coğrafi özellikler ve toplumsal etkenler de dikkate alınırsa dillerdeki farklılık veya değişim söz konusu olabilmektedir. Bu da dillerdeki değişimin nedeni kabul edilmekte. Birbirinden etkilenen Türk dillerinin en belirgin nedeni göçebe yaşama bağlı olarak birbirleriyle olan etkileşimleridir. Bu da benzerlikleri artırmakta ve ayrışmayı zorlaştırmaktadır. Tümce/cümle yapılarının benzer oluşları, kelimelerin de ortak yönlü oluşları Türk dillerini ayrı diller olarak kabul edilmemesine neden gösterilmektedir. Bu yüzden Türk dilleri, Ana Türkçenin alt kolları, yani Türkçenin lehçeleri olduğu görüşünü temellendirmektedir.

Aşağıda verilen Türk dilleri ve bu dillere/lehçelere ait cümleler örneklendirilmiştir.

DillerCümle yapısı
TürkçeÇocuklar okulda dilimizi Latin alfabesi ile yazar.
GagavuzcaUşaklar şkolada / okulda dilimizi latin alfavitindä yazêr.
AzericeUşaqlar məktəbdə dilimizi latın əlifbası ilə yazır.
TürkmenceÇagalar mekdepde dilimizi latyn elipbiýi bile(n) ýazýar.
ÖzbekçeBolalar maktabda tilimizni latin alifbosi bilan / ila yozadi.
UygurcaBalilar mektepte tilimizni latin elipbesi bilen yazidu.
KazakçaBalalar mektepte tilimizdi latin alipbesi menen jazadı.
KırgızcaBaldar mektepte tilibizdi latın alfaviti menen jazat.
TatarcaBalalar mäktäptä telebezne latin älifbası belän yaza.
BaşkurtçaBalalar mäktäptä telebeźźe latin älifbahı (alfavitı) menän yaźa.
TuvacaUruglar surguulda dılıvıstı Latın alfavidi-bile bijiirler.
SıbırcaPallar mâktâptâ telebesne latin âlîppâ mân jasatlar.
İlgili Yazı:  Yazma Öğretimi ve Amaçları Nelerdir?
DillerTümce yapısı
Türkiye TürkçesiYeni yılınız kutlu olsun.
GagavuzcaYeni yılınızı kutlerim.
Karay TürkçesiSizni yanhı yıl bıla kutleymın.
Azerice (Kuzey)Yeni iliniz mübarək olsun.
Azerice (Güney)Təzə/Yeni iliviz/iliniz mübarək olsun.
Irak Türkçesi (Irak)Y’engi iliwiz mübarak olsun.
TürkmenceTäze ýylyñyz gutly bolsun.
ÖzbekçeYangi yilingiz mubоrak bo’lsin.
UygurcaYengi yılıngızğa mübarek bolsun.
KazakçaJaña jılıñız quttı bolsın
Karaçay-BalkarcaCañı cılığız bla alğışlayma.
NogaycaYaña yılıñız men.
KarakalpakçaCaña cılıñız quttı bolsın.
KırgızcaCañı cılıñız quttu bolsun.
TatarcaYaña yılığız qotlı bulsın.
Kırım TatarcasıYañı yılıñız hayırlı (mubarek) olsun.
Moldova-Romanya TatarcasıCeni cılınız kutlu bolsun.
BaşkurtçaYañı yılığıź qotlo bulhın.
KumukçaYangı yılığız kutlu bolsun.
HakasçaNaa çılnañ alğıstapçam (-alkış) şirerni.
TuvacaCaa çıl-bile bayır çedirip or men.
AltaycaSlerdi canñı cılla utkup turum.
Şor TürkçesiNaa çıl çakşı polzun.
SahacaEhigini sanga cılınan eğerdeliibin.
ÇuvaşçaŚĕnĕ śul yaçepe salamlatap.
SıbırcaJaŋa jiliɣis jaqşi pulsin.

Özbekçe hariç tüm Altay dillerinde ses uyumlarından olan küçük ve büyük ünlü uyumu vardır. Cümle yapıları ise özne-nesne-yüklem sırasıyla oluşturulur. Kazakçaya bir örnek:

  • jaz (yaz)
  • jaz-uw (yazı)
  • jaz-uw-şı (yazıcı/yazar)
  • jaz-uw-şı-lar (yazıcılar)
  • jaz-uw-şı-lar-ım (yazıcılarım)
  • jaz-uw-şı-lar-ım-ız (yazıcılarımız)
  • jaz-uw-şı-lar-ım-ız-da (yazıcılarımıza)
  • jaz-uw-şı-lar-ım-ız-da-ğı (yazıcılarımızdaki)
  • jaz-uw-şı-lar-ım-ız-da-ğı-lar (yazıcılarımızdakiler)
  • jaz-uw-şı-lar-ım-ız-da-ğı-lar-dan (yazıcılarımızdakilerden)

Modern Dil Bilimi Sınıflandırması

Ana Türkî dil

  • Ogurca (ya da Bolgarca)
    • Bolgarca (ölü), Çuvaşça (1,8 milyon), Hunca (ölü), Avarca (ölü)
  • Türkî-i Kadim (Genel isim olarak kullanımı)
    • Kıpçakça (Kuzeybatı Türkî)
      • Batı: Kırım-Tatarcası (500.000), Kumıkça (280.000), Karaçay-Balkarca (250.000), Karaimce (ölmek üzere), Kumanca (ölü)
      • Kuzey: Tatarca (7,8-8.8 milyon), Başkurtça (2,2 milyon)
      • Güney: Kazakça (14-16 milyon), Kırgızca (5,2 milyon), Karakalpakça (400.000), Nogayca (70.000)
    • Oğuzca (Güney-Batı Türkî)
      • Batı: Türkiye Türkçesi (77 milyon, ikinci dil olarak konuşanlarla 83 milyon), Azerice (35-40 milyon), Gagavuzca (400.000)
      • Doğu: Türkmence (6,8-8.5 milyon), Horasan-Türkçesi (400.000 ?)
      • Güney: Kaşgayca (1,5 milyon), Afşarca (300.000), Aynallu dili (7.000), Sonkori (?)
      • Salar: Salarca (60.000)
    • Uygurca Uygurca 20-25 milyon (Güneydoğu Türkçe)
      • Çagatay Çagatayca (ölü)
      • Batı: Özbekçe (28 milyon)
      • Doğu:
        • Eski Türkçe (Orhun Kök, Yenisey Kök, Eski Uygurca, Karahanlıca) (ölü)
        • Uygurca (20-25 milyon)
        • Yugurca (Batı Yugur) (5.000)
        • Ayni dili (Ainu) (7.000)
        • İli Tûrki dili (100)
    • Sibirce (Kuzeydoğu Türkî)
      • Kuzey:
        • Yakutça (456.000), Dolganca (5000)
      • Güney:
        • Yeniseyce Hakasça (65.000), Şorca (10.000)
        • Sayan Tuvaca (200.000), Tofaca (Karaçayca) (ölü)
        • Altayca Altayca (75.000) (lehçeleri: Oyrot dili; Tuvaca, Kumanda, Ku; Teloytca, Telengitçe)
        • Çulim Çulimce (500)
    • Argu
      • Halaçça (Kalayca) (42.000)
İlgili Yazı:  Yazımı Karıştırılan Kelimeler

(Sınıflandırmanın 2006 yılında yapılışı esas alınmıştır.)

Konuya Dahil Dosyalar

FileDescriptionFile sizeDownloads
pdf turk-dillerinin-cumle-yapilari765 KB250

Yazar hakkında

Osman Tok

Bir Türkçe öğretmenin eğitim adına adadığı adaklar.

1 Yorum

Yorum bırak

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.